توانمندسازی سالمندان

پیش بینی ها بر آن است که در سال 2050جمعیت سالمندان دنیا به بیش از 21در صدیعنی حدود یک نفرازهر4نفرافزایش می یابد.تخمین ها حاکی از ان است که تاپنج سال آینده جمعیت بیش از 65ساله دنیا از جمعیت کمتر از 5سال،پیشی خواهد گرفت و80درصدازاین جمعیت سالمند ،در کشورهای درحال توسعه مستقر خواهند بود.بر پایه سرشماری جمعیت جمهوری اسلامی ایران در سال 1375،نزدیک به6/6%کل جمعیت 65میلیون نفری کشوررا سالمندان 60ساله وبالاتر تشکیل می دهند وپیش بینی می شود تاسال1400به 10میلیون نفر برسد

دوران سالمندی دست کم یک سوم تا یک چهارم از دوران زندگانی مارا به خود اختصاص می دهد.این دوران باید به عنوان تجربه ای مثبت در زندگانی تک تک ما وجود داشته باشد .زندگی طولانی تر همراه با سلامت ،مشارکت وامنیت ونیز همراه با افزایش کیفیت زندگی دراین دوران باید مد نظرمان باشد.علاوه بر کمیت زندگی وطول عمر،به کیفیت ولذت از سالهای پایانی عمر که بدون شک در استمرار فعالیتهای اجتماعی وداشتن نقشی سازنده در خانواده واجتماع رقم می خوردنیز باید بها داده شود.سازمان جهانی بهداشت نیز رویکرد رسیدن به این مقوله را با عبارت“سالمندی فعال” مو ردنظر قرارداده است. فعال سازی دوران سالمندی خود نیاز مند تو انمند سازی سالمندان می باشد.

تعریف توانمندسازی

فرهنگ انگلیسی  آکسفورد کلمه empower رااین چنین تعریف کرده است:اعطای قدرت یا اختیاربه کسی تا بتواندچیزی را انجام دهد ویا ایجاداین احساس در فردتااوبتوا ند کارهای بیشتری را انجام دهد.

در حوزه فرهنگی توا نمند سازی بر نگرش ها،ارزش های حاکم بر مردم در مشارکت وتصمیم گیری در امور جامعه وسرنوشت خود دلالت دارد .در این حوزه توانمند سازی باید اعتماد به نفس در افراد ایجاد کرده ومنجر به عزت نفس به افراد جامعه شود.

توانمندی فرایندی است هدفمند وچند بعدی که به افراد،گروههاواجتماع ها در شناخت ودستیابی به منابع وفرصتها کمک می کند تابه کنترل نسبی به شرایط مطلوب رسیده وکیفیت زندگی خود اارتقا ءبخشد.

در کلام آخر، توانمند سازی افراد به معنی تشویق افراد برای مشارکت بیشتر در تصمیم گیریهایی است که در فعالیت انها موثر است.یعنی فضایی برای افراد فراهم شود تا بتوانند ایده های خوبی را بیافرینند وآنها را به عمل تبدیل کنند.

 توانمند سازی به فرد این قدرت را می دهد که زندگی مستقل و با کیفیتی راتجربه کند.

نظر به اهمیت فرایند توا نمندسازی،سازمان ها،نهادها،ودستگاههای مختلف اجرایی ازدیدگاه خود به آن پرداخته وآن را در راستای سیاست هاووظایف اجرایی خودباز تعریف نموده اند

در بحث توانمند سازی بایستی بر این نکته تاکید داشت که احساس خوب بودن،یکی از عینی ترین وقابل ارزیابی ترین پارامترهای توا نمندی وتوانمند شدن است ودر این رهگذار ،مدیریت فعال وخود کنترلی، اساسی ترین عنصر احساس خوب بودن از نظر جسمی وروحی  به شمار می رود.

ابعاد توا نمند سازی

فرایند توا نمندسازی را می توان در پنج بعدبه شرح زیر مورد ارزیابی قرار داد.

1-احساس خود اثر بخشی یا شایستگی

احساس شایستگی ،اعتقاد فرد به توانائ هایش جهت انجام با مهارت فعالیتهای مرتبط با خودش است وافراد احساس می کنند که می توانند وظایفشان را با مهارت بالا انجام دهند.

2-احساس خود سامانی

هنگامی افراد بجای اینکه با اجبار در کاری درگیر شده یا دست از آن کار بکشند ،به طور داوطلبانه در وظایف خویش در گیر شوند وبدین ترتیب احساس خود سامانی می کنند .آنان خود رافردی خود آغازگر می بینند که قادرند به میل خود ،اقدامات ابتکاری انجام داده ،تصمیمات مستقل گرفته وافکار جدید رابه آزمون بگذارند.

افراد توا نمند در مورد کارهایشان احساس مالکیت می کنند،زیرا آنان می توانند تعیین کنند که کارها چگونه باید انجام شوند وبا چه سرعتی پایان یابند. داشتن حق انتخاب ،جزءاصلی خود سامانی به شمار می رود.

 

3-پذیرفتن شخصی نتیجه

افراد توانمنداحساس کنترل شخصی بر نتایج دارند . آنان براین باورند که می توانند با تاثیرقراردادمحیطی که درآن کار می کنند،یا نتایجی که تولید می شود،تغییرایجاد کنند .

پذیرفتن شخصی نتیجه،عبارت است از “اعتقادات فرد در یک مقطع مشخص از زمان در مورد توانایی اش برای ایجاد تغییر در جهت مطلوب“

داشتن احساس پذیرفتن شخصی نتیجه ،کاملا به احساس خود کنترلی مربوط است وبرای اینکه افراداحساس توانمند سازی کنند،آنان نه تنها باید احساس کنند که آنچه انجام می دهنداثری به دنبال  دارد، بلکه باید احساس کنند که می توانند آن اثررابه وجودآورند .

4-معنی داربودن

احساس معنی داربودن یک نگرش ارزشی است که از متجانس بودن آرمان ها وارزش های افراد و آنچه که در حال انجام دادن آن هستند،حاصل می شود.

افراد توانمند ،احساس معنی دار بودن می کنند ومعنی دار بودن به معنی ارتباط اهداف ووظایف کاری با ایده ها واستانداردهای فرد است.

افرادبه هنگام اشتغال به کاری که احساس می کند معنی دار است ،نسبت به زمانی که این احساس پایین است ،بیشتر به آن متعهد وباآن درگیر شده ونیروی زیادتری برای آن کار متمرکز می کنند.

5-اعتماد

سر انجام افراد توانمند دارای حسی به نام اعتماد هستند ومطمئن هستند که با آنان منصفانه ویکسان رفتار خواهد شد،این افراد،این اطمینان را حفظ می کنندکه حتی در مقام زیر دست نیزنتیجه نهایی کارهایشان منصفانه خواهد بود.اعتماد همچنین به طور ضمنی دلالت براین دارد که افراداگر چه خود را در یک موقعیت اسیب پذیری قرار می دهند ولی ایمان دارند که در نهایت هیچ آسیبی در نتیجه ان اعتماد به آنان نخواهد رسید.

مقوله توانمند سازی سالمندان

از آن جهت که دوران سالمندی معمولا با دوران بازنشستگی از کار وتا حدودی انزوای اجتماعی مقارن بوده وسالمندان به مانند سالیان و دهه های گذشته در فعالیت های اجتماعی مشارکت فعال و تاثیرگذار نداشته وبدین سبب در خلوت خویش به گوشه عزلت خزیده اند ،از نظر روانی وبه تبع ان از نظر جسمی در معرض آسیب قرار می گیرند،روندی که با ادامه ان نه تنها سا لمندان را با مشکلات متعددی دست به گریبان می نماید بلکه جامعه را ازتوان تخصصی،دانش وتجارب آنان محروم ساخته وبخش بزرگی از توانمندی های اجتماعی به هدرمی رود.

یکی از سه سیاست های کلان سازمان بهداشت جهانی در سالمندی،مشارکت سالمندان می باشد،دو سیاست دیگرامنیت وسلامت است.

با توجه به سیاست سازمان بهداشت جهانی در خصوص مشارکت سالمندان،الحاق اجتماعی یکی از مهمترین راه حل های توانمند سازی وارتقای کیفیت زندگی سالمندان است.عوامل مختلفی می تواند بر الحاق اجتماعی سالمندان تاثیر بگذارد که از آن جمله می توان به عوامل بهداشتی،اجتماعی،اموزشی وفرهنگی اشاره نمود.ذکر این نکته نیز حائز اهمیت است که الحاق اجتماعی سالمندان از الحاق خانوادگی سالمندان شروع می شود یعنی ابتداباید الحاق در خانواده اتفاق بیفتد یعنی خانواده برای حضور سالمندان آماده باشند.

برای الحاق اجتماعی سالمندان اقدامات زیر باید مد نظر قرار گرفته گیرد:

*احترام به سالمند

*مناسب سازی خدمات ارائه شده در سازمان ها به نحوی که یالمندان هم بتوانند از ان استفاده کنند.

*ایجاد تصویرعمومی مناسب وخوب از سالمندان در افکار عمومی

*افزایش تعاملات بین نسلی وتعاملات خانوادگی

*آموزش عمومی

*افزایش مشارکت اجتماعی سالمندان

*ارائه خدمات رفاه اجتماعی به سالمندان

پس نه تنها بایستی با به کارگیری شیوه های مدرن وکار آمد ،راه را برای حضور فعال سالمندان در اجتماع باز کرد بلکه بایستی حضور فعال این قشر را در اجتماع غنیمت شمرد .

معیارهای تعیین کننده توانمندی

*سلامت جسمی

*سلامت روا نی

*مشارکت اجتماعی

*رفاه اجتماعی

*سطح دانش،مهارت

*دسترسی

*سبک زندگی

*امنیت

مولفه های سبک زندگی سالم در سالمندی

سبک زندگی سالم یکی از معیارهای تعیین کننده توانمند سازی نیز می باشد. لذابه منظور توانمندسازی سالمندان توجه به سبک زندگی سالم از مهمترین اقدامات در این خصوص می تواند باشد .از جمله مولفه های سبک زندگی سالم در سالمندی میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

1)روابط اجتماعی و بین فردی

2)مدیریت تنش

3)پیشگیری

4)فعالیت جسمی ،تفریح،ورزش،سرگرمی وتفریحات سالم

5)تغذیه سالم

 

در ذیل به تفصیل به بررسی چالشهاوارائه پیشنهاداتی درخصوص سبک زندگی سالم در سالمندی اشاره می گردد

 

                   چالش ها                                                   پیشنهادات

احساس افسردگی،ضعف،سوگ از دست دادن عزیزان ،ناامیدی،انتظار مرگ

تقویت وتعمیق باورهای دینی واعتقادی ،توکل وتوسل

 

اختلالات سالمندان (افسردگی –اختلال خواب

افسردگی در سالمندان

نشانه های افسردگی شامل موارد زیر است

-خلق افسرده در اکثر مواقع روز

-کاهش قابل ملاحضه علاقه یا احساس لذت نسبت به تمام یا تقریبا تمام فعالیت در قسمت عمده روز

-کاهش قابل ملاحظه وزن بدون پرهیز یا رژیم غذایی،کاهش ویا افزایش اشتها تقریبا هر روز

–  بی خوابی یا پر خوابی تقریبا هر روز

-تحریک یاکندی روانی-حرکتی تقریبا هرروز

-خستگی یافقدان انرژی تقریبا هرروز

-احساس بی ارزشی یا گناه

افکار تکرارشونده مرگ افسردگی نه تنها موجب می شود سالمندان آن طور که باید از زندگی لذت نبرده؛بلکه می تواند عاملی برای به خطر انداختن سلامت آنان نیز باشد.افسردگی درسالمندان غالبا تشخیص داده نمی شود وآثار مهمی روی کیفیت زندگی ،پیامدهای بیماری بالینی ،وضعیت عملکردی ،استفاده از خدمات پزشکی ومرگ ومیر وناتوانی آنان دارد.

بیشتر سالمندان مبتلا به افسردگی با شکایات جسمی به مرکز مراقبتی اولیه مراجعه می کنند .همچنین افسردگی منجر به افزایش مصرف دارو ،افزایش هزینه بیماری جهت داروهای تجویزی وفاقد نسخه ،خطر بالاتر مصرف الکل ،افزایش مدت بستری وهزینه های مراقبتی می شود.

دلایل بسیاری برای نادیده گرفتن این افراد وجود دارد.برخی تصور می کنند افسردگی جزیی از روند پیری وپیامد از کار افتادگی است .سالمندان اغلب در انزوا بسر می برند وکسی متوجه اندوه ودلتنگی انها نمی شود .

بسیاری از پزشکان تنها به درمان بیماری جسمی آنها پرداخته وافسردگی انها را نادیده می گیرند والبته بسیاری از افراد مسن نیزاز صحبت درباره احساسات خود ابا دارند.بی توجهی ونادیده گرفتن هشدارها می تواند نتایج مخربی در برداشته باشد بنابراین شناخت این نشانه ها و جست وجو ی راه هایی برای حمایت از سالخوردگان  بسیاربا اهمیت است .فاکتورهای خطر جهت ابتلای سالمندان به افسردگی شامل :زن بودن ،انزوای اجتماعی،وضعیت زندگی زناشویی به شکل سالمند بیوه ،مطلقه بودن یامتارکه کردن ،وضعیت اقتصادی اجتماعی پایین،بیماری های ناتوان کننده همراه ،دردکنترل نشده ،بی خوابی، اختلال های عملکردی وشناختی است.

نشانه های افسردگی سالمندان عبارتند از:                   

دلتنگی ،خستگی،کاهش وزن واشتها ،اختلال خواب،احساس بی ارزشی و سربار بودن،تصور مداوم مرگ،کاهش یاعد م علاقه به سرگرمی هاو نفریحات پیشین،گوشه گیری وکناره گیری ازاجتماع و افسردگی بدون اندوه ودلتنگی.

روشهای حمایت سالمندان افسرده

افسردگی باعث تداخل در توانایی افراد برای کمک به روند درمان وبدست اوردن انرژی از دست رفته می شود. سالمندان افسرده به مرور زمان مشکلات بیشتری را تجربه خواهند کرد واگر حاضر به قبول بیماری خود نبوده یا به سبب خجالت وغرور از کمک طلبیدن  پرهیز داشته باشند،شرایط پیچیده تر خواهد شد ودر نتیجه ازمیان برداشتن چنین موانعی ،مارا دربهبود هر چه بیشتر این افراد یاری خواهد داد.

اگر از سالمندی مراقبت می کنید که دچار افسردگی است :

1-می توانید حمایت عاطفی خود را به او اظهار کنیدو به سخنانش با صبر وحوصله گوش فرادهید.اورابخاطراحساساتش سرزنش نکنید وبه واقعیتهایی اشاره کنید که در او ایجاد امید می کند .راههای دیگری نیز برای کمک به سالمندان افسرده وجود دارد .از جمله :

2-قدم زدن :هنگامی که ذهن وبدن فرد فعال است افسردگی کاهش می یابد. به او فعالیتهایی را پیشنهاد دهید که از انجامشان لذت ببرد.قدم زدن ،فعالیتهای هنری ،دیدن فیلم وهر آنچه باعث فعال نگه داشتن ذهن وجسم او شود ،موثر خواهد بود.

3- برنامه منظم روزانه:بیرون رفتن گروهی ، ملاقات با دوستان وآشنایان ورفتن به اجتماعات وگروه های همسالان می تواند سالمندان را در مقابله با تنهایی وانزوایاری دهد .اگر او در مقابل برنامه های شما مقاومت کرد ،باملایمت برخورد کرده واورا به بودن با جمع ترغیب کنید .

4- تغذیه سالم :یک رژیم غذایی ناسالم باعث تشدید افسردگی می شود .بنابراین سعی کنید رژیم غذایی سالمن مملو از سبزی ،میوه،حبوبات وپروتئین کافی باشد.

5-تکمیل دوره درمان:بدنبال ناقص گذاشتن دوره درمان افسردگی به سرعت باز می گردد .وعده های دارویی تجویز شده را به او یاد آوری کنید.

6-گوشزد نمایید ،با دیگران در ارتباط باشند :زمان هایی راکه تنها هستند ،کاهش دهند واگر قادر به حرکت نیستند ،از کسانی که دوستشان دارند دعوت کنند تابه دیدنشان بیایند یا با تلفن با آنها در تماس باشند.

7-داوطلب کمک به دیگران شوند:کمک به دیگران یکی از بهترین راههای بدست اوردن ارزش واحترام است .

8-مشغول یادگیری مهارتی جدید شوند :بدنبال فعالیتهایی بروند که همیشه آرزوی انجام آن را داشته اند.این ،خلاقیت آنهارا بیش از بیش شکوفا خواهد ساخت .

9-بیش از بیش بخندند:خنده بر هر درد بی درمان دواست.خواندن وگوش کردن به مطالب طنز امیز می تواند روحیه آنهارا تقویت کند.

10-بیشتر ورزش کنند:اگر بیمار وناتوان هستند راههای بسیاری وجود دارد تا قدرت بدنی خود را بالا ببرند ،حتی روی صندلی وویلچر.

بی خوابی در سالمندان

شایع ترین مشکلات خواب در سالمندان

-بی خوابی ازمشکلات شایع درپیری است .

-خواب آلودگی مفرط روزانه نیزازشکایت های خواب درافرادسالمنداست.

-آپنه خواب یا وقفه تنفسی هنگام خواب در سنین بالا شایع است .

– حمله خواب نیزاز اختلالات خواب به شمار می رود.

-نشانگان پاهای بی قرار و حرکت متناوب اندام در خواب از شایع ترین مشکلات در پیری هستند .

یکی از انواع مهم وشایع اختلالات ،بی خوابی است.

علل بی خوابی

بطور کلی علل بی خوابی را می توان به دسته های زیر تقسیم کرد:

علل روان شناختی:افسردگی،اضطراب،استرس و…

علل جسمی :وزن بالا ،نا رسایی قلبی ،بیماریهای تنفسی مانند آسم،بیماریهای گوش وحلق وبینی مانند سینوزیت،دیابت،زخم معده واثنی عشر،دردهامانندکمردردوسرد درد.

علل ناشی ازالگویزندگی:مصرف الکل،چای یا قهوه،خوردن غذای سنگین قبل ازخواب ،چرت زدن روزانه،الگوی نامنظم خواب.

علل محیطی:محیط خیلی گرم یا سرد ،سروصدا ،آلودگی هوا،نداشتن حریم خصوصی ،شلوغ بودن وتعدادبالای افراد خانواده از دست دادن همسر ،بازنشستگی،ترس از مرگ هنگام خواب .

بهداشت عمومی خواب

-یک برنامه ورزشی روزانه ودائمی برای خود ترتیب دهید.

-قبل از خواب اگر گرسنه هستید ،غذای سبکی میل کنید

-اتاق خواب خود را به میدان جنگ مشکلات عاطفی تبدیل نکنید

– تغییرات کوچک در اتاق خواب مانند: تغییر دکوراسیون یا تعویض اتاق خواب ممکن است موثر باشد

-دمای اتاق خواب از اهمیت بالایی برخوردار است .ایده ال ترین درجه حرارت برای خوابیدن 18 تا 16 درجه سانتی گراد می باشد

-کمبود روی ،آهن ،کلسیم ومس موجب بیخوابی می شود بنابراین مولتی ویتامین را فراموش نکنید.

-سر ساعت معینی از خواب برخیزید ویا به رختخواب بروید .خستگی را نادیده نگیرید هرگاه احساس خستگی وخواب آلودگی کردید بخوابیداگر خوابتان نمی اید به رختخواب نروید .

-به اندازه کافی در معرض نور خورشید قرار گیرید .

– تشک مناسب وراحت تهیه نمایید .تشک نباید خیلی سفت ویا خیلی نرم باشد بالشت نیز باید راحت باشد .

-اتاق خواب باید تا آنجایی که ممکن است تاریک باشد.

-سر وصدا یکی از عوامل بازدارنده خواب است .اگر برخی صداهای مزاحم را نمی توانید کنترل کنید ،می توتنید از گوشی های داخل گوشی یا همان پلاک گوش استفاده کنید

-سیگار نکشید .نیکوتین یک محرک است وخواب را از سرتان می پراند.

-از مصرف قرصهای خواب آور خود داری کنید. مصرف این قرصها باید با تجویز پزشک ومحدود باشد زیرا موجب احساس خواب الودگی درطی روز واعتیاد به آنها می شود.

-در طی روز فعالیت بدنی داشته باشید اما نه پیش از خواب .بهترین زمان برای فعالیت بدنی عصر است .خستگی حاصل از فعالیت بدنی به شما کمک می کند تا آسان تر به خواب بروید.

-از مصرف نوشیدنیهای حاوی کافئین 6-4 ساعت پیش از خواب خودداری کنید .کافئین نیز یک محرک است.مواد غذایی کافئین دار شامل :چای قهوه ،برخی نوشیدنیهای گاز دار وشکلات است.

-شیر گرم، کره، بادام زمینی ،پنیر وماست ،بستنی ، موز فمورغ وسیب ومواد غذایی حاوی آمینو اسید خواب آور هستند.

-از مصرف غذاهای سنگین،اسیدی ،شیرین وتند (ادویه دار)6تا4ساعت پیش از خواب خودداری نمائید.

-از چرت زدن طی روز خودداری کنید.اگر خواستید این کار رابکنید نباید بیش از نیم ساعت به طول انجامد.

-وان آب گرم خواب آور بوده اما دوش آب گرم خواب را از سرتان خواهد پراند.

-پیش از خواب مطالعه کنید البته کتابهای مهیج مانند رمان یا علمل مناسب نیست مضمون کتاب بهتراست مذهبی،معنوی ویا شعر باشد.

-از فعالیتهای محرک ذهنی پیش از خواب اجتناب ورزید.مانند بازیهای رایانه ای ویا تماشای برنامه های مهیج تلویزیونی.

-پیش از خواب به یک موسیقی آرامشبخش گوش دهید .

-از نظر روانی هر میزان که شما سعی کنید سریعتر به خواب روید،مدت بیشتری بیدار خواهید ماند.

-مصرف مایعات را پیش از خواب کاهش دهید تا مجبور نشوید به طور مکرر از رختخواب برخیزید وبه توالت بروید.

-نگرانیها رابا خود به رختخواب نبرید ولباس راحت بپوشید.

دودسته از اختلالات شایع در دوران سالمندی اختلال زوال عقل واختلال خواب است. کاهش حافظه اخیر ،تفکر ،قضاوت وجهت یابی وکاهش عملکرد روزانه از عوامل بارز زوال عقل است وتاکنون درمانی پیدا نشده تا بتواند فرایند این بیماری را معکوس کند اما استفاده از دارو جهت کنترل سایر علایم همچنین روان درمانی حمایتی ،ارزیابی توانایی بیمار در انجام امور روز مره ،کاهش استرس از جمله اقداماتی است که برای این بیماران صورت می گیرد .

در اختلال خواب نیز که شایعترین نوع آن بی خوابی است با علائمی چون اشکال در به خواب رفتن ،بیقراری درزمان خواب ،بیدار شدنهای مکرر وکاهش در عملکرد سالمند بروز پیدا می کند.رعایت نمودن بهداشت خواب ودر صورت لزوم دارو درمانی از جمله اقداماتی است که ازطریق مشاوره پزشک با بیمار وخانواده ان موثر است.